زمینه و هدف: جمالی اردستانی، شاعر و عارف مشهور قرن نهم در عصر تیموری است که بالغ بر بیست وهشت کتاب و رساله دارد و با وجود کوششهای انجام شده، تاکنون تعداد کمی از آثارش معرفی و تصحیح شده اند. یکی از این آثار، منظومه ای آمیخته به نثر، موسوم به «شرح الواصلین» است که تعدادی نسخه خطی از آن موجود است. ازاینرو هدف این مقاله، معرفی نسخه های خطی شرح الواصلین و بررسی ویژگیهای سبکی و محتوایی آن میباشد. در این پژوهش، جمالی اردستانی و نسخه های خطی شرح الواصلین معرفی شده اند و براساس نسخه قدیمتر، موسوم به «کلیات جمالی» که در سال 1229قمری کتابت شده و به شماره 5052 در کتابخانه ملی ملک نگهداری میشود، ویژگیهای سبکی و محتوایی آن نیز بررسی شده است. روش مطالعه: به این منظور پژوهشی به روش توصیفی و تحلیلی و با مطالعات کتابخانه ای انجام شده است که محدوده موردمطالعه، شرح الواصلین و نسخه های خطی آن است. یافته ها: در این اثر که تفسیری آمیخته از نظم و نثر میباشد؛ پیر جمالی آیات و احادیث و روایات دینی را با اعتقادات عرفانی خود تطبیق میدهد و در قالب حکایاتی مناسب، آنها را شرح و تفسیر و تاویل میکند. او در ضمن حکایات و تفسیرهای خود از نظر فکری غالبا به مهمترین مبانی و مقامات تصوف، یعنی فقر و فنای فی الله پرداخته و خود را فانی دانسته است و عشق به پیامبر اسلام و علی (ع) را با تکرار واژه حبیب، بارها بیان کرده است. نتیجه گیری: این اثر از نظر ویژگیهای زبانی و ادبی نیز اهمیت دارد. اگرچه عصر تیموری، عصر انحطاط نثر و نظم بوده، اما ویژگیهای سبک خراسانی و عروض سنتی را حفظ کرده است. بکار بردن ماضی استمراری با نشانه «همی» و استفاده از صورت پهلوی حروف اضافه، کاربرد برخی از واژه های کهن در کنار استفاده از برخی افعال با لهجه محلی و عامیانه و استفاده فراوان از کلمات و ترکیبات عربی، نشانه علاقه شاعر به تداوم استفاده از ویژگیهای سبک خراسانی در پیوند با ویژگیهای سبک عراقی است. گذشته از ارزش دینی و عرفانی این اثر، چون به اقتفای مثنوی مولانا پیش رفته و از وزن و لحن بیان مولانا استفاده نموده است، میتوان آن را بعنوان نمونه تقلید از مثنوی در عصر تیموری، نیز موردمطالعه بیشتر قرار داد.

لقد کان الواقع الذی یعیش فیه الشعراء العرب المعاصرون یقدم تناقضات شدیدة تنعکس فی نفوسهم ومن ثم فی أشعارهم. کان ثمة التناقض الذی وقع بین المدینة والریف، وما یخلفه من اهتزاز القیم الفکریة والإجتماعیة. وکان التناقض الناجم عن الإنتماء السیاسی بین الفردیة والجماعیة بین الفکر والعاطفة. ولقد زادت الأحداث السیاسیة الضخمة والقاسیة من حدة التناقض فی نفوس هولاء الشعراء. وکان بدر شاکر السیاب من هولاء الشعراء الذین یعیشون فی مرحلة اشتد فیها الصدام بین المثل العلیا والواقع، بین الماضی والحاضر، بین الإستغلال والتحرر، بین التشرد والإقطاع، بین الفقر والثراء ... وهذا ما حداه لأن یبحث عن مثل أعلی لنفسه وللعربی وللإنسان إلا أنه وصل فی النهایة إلی النتیجة: أن کل ذلک غیر موجود. فهذا الیأس والخیبة والتشاوم، والأحداث المحزنة التی مرت به وبنفسه التی تطمح إلی السرور والبشر خلقت عنده ازدواجیة فی شعره. فیهدف هذا المقال، البحث عن أنواع التناقاضات فی شعر السیاب ودراستها بالمنهج الوصفی - التحلیلی لتبیین ظاهرة الإزدواجیة فی شعره.

حدائق السحر قدیمی ترین کتاب فارسی موجود در علم بدیع پس از ترجمان البلاغه است. رشید الدین وطواط این کتاب را به پیروی از ترجمان البلاغه محمد بن عمر رادویانی در علم بدیع و صنایع شعری فراهم آورده است. بعد از حدائق السحر هر کس در زبان فارسی خواسته است درباره صنایع بدیعی کتابی بنویسد، از این اثر متاثر بوده است، از آن جمله شمس فخری اصفهانی از ادیبان قرن هشتم هجری است که در تالیف اثر خود معیار جمالی و مفتاح ابواسحاقی کتاب وطواط را دستور کار خویش قرار داده است. کتاب معیار جمالی و مفتاح ابواسحاقی کتابی است در چهار فن عروض و قافیه و بدیع و لغت فرس که آن را شمس فخری اصفهانی از ادبای کم شناخته قرن هشتم به نام جمال الدین ابواسحاق (= شاه شیخ ابواسحاق) معروف ترین شاه خاندان اینجو و ممدوح محبوب حافظ تالیف نموده است. بخش لغت آن به همت استاد لغت شناس شادروان دکتر صادق کیا ویرایش شده و با عنوان واژه نامه فارسی بخش چهارم معیار جمالی در سلسله انتشارات دانشگاه تهران به سال 1337 به طبع رسیده است. تصحیح سه بخش دیگر آن، پایان دکتری نویسنده این سطور است.ماخذ عمده شمس فخری در قسمت بدیع این کتاب، رساله مشهور حدائق السحر رشید وطواط است. نگارنده در مقاله حاضر، تاثیر حدائق السحر بر معیار جمالی را بررسی می نماید.

النقدُ البنیوی التکوینیُ کواحدٍ مِن أشهرِ فروعِ النّقد الاجتماعی للأدبِ الّذی تَبلوَرَ فی آراءِ جورج لوکاتش ولوسْ یان غولدمان. یَرى أنّ خالقَ العملِ الأدبی هما الوعیُ والتّفکیرُ الجماعی، بینما الأدیبُ ینَظّمُ الوعیَ والتفکیرَ الجماعی ویوحّدُهما. لذلک، کلیةُ العملِ الأدبی تنعکسُ القضایا الرّاهنةَ للمجتمعِ فی ظلِّ الظروفِ الاجتماعیة والسیاسیة والاقتصادیة والرؤیةِ الکونیّةِ الّتی یُشیر إلیها الشاعرُ. بدر شاکر السیاب (1964-1926م) الشاعر العراقی المعاصرُ المُنتمی إلى التیّارِ الشّیوعیّ، کان یلتزمُ فی بعضِ أعماله لآراءها العالَمیةِ وتَطَلّعاتِها. عالَجنا قصیدةَ المومسِ العمیاء متکئینَ على المنهجِ الوَصفی التّحلیلی مِن منظارِ النقد البنیوی التکوینی فی مرحلتَیْ الفهمِ والتّفسیر. کما أنّ البحثَ یسعى للإجابةِ عَن هذه الأسئلة: ماهِیَ العلاقة ُالقائمة بین کلیةِ قصیدة ِالمومس العمیاء ورؤیةِ الشاعر الکونیّةِ والقضایا الّتی تَحکمُ المجتمع؟ ما هِی المشاکلُ والقضایا الاجتماعیةُ الّتی انعکَسَتْ فی قَصیدةِ المومسِ العَمیاء؟ وما هو موقفُ الشّاعرِ تِجاهَ هذه القضایا وحلِّها؟ نتائج البحثِ تُشیرُ إلى أنّ جمیع َالبُنیاتِ التحتیة للقصةِ بما فیها الشخصیاتُ، الزمنُ، المکان، الأحداث و. . . تَخدمُ نقدَ مشاکلِ المجتمعِ العراقی فی أعقاب الحربِ العالمیة الثانیة؛ وقد استخدمَ الشاعرُ هذه المبادئَ کقناةٍ لِیُوَحِّدَ ویَنسجِمَ أفکارَ الحزبِ المارکسی. کما أنّ هناک قضایا أخرى نحو احتلالِ العراق، الاستبدادِ، الاستعمار، الأزمات الاقتصادیة-الاجتماعیة-الفردیة، الفساد والجهل مِن المشاکل اّلتی یتمسکُ الشاعرُ للتخلّصِ مِنها بالدعوةِ للوعی، ثورةِ الأجیالِ القادمةِ وبالخطابِ الدّینی.

تحتوی هذه المقالة علی إیضاح للمذهب الرمزی فی شعر بدر شاکر السیاب الشاعر الذی کان له دور أساسی فی تعیین اتجاه الشعر فی الخمسینیات والستینیات فی العراق والعالم العربی، و بینا أن السیاب کیف ألبس الشعر رداء جدیدا قد استلهمه من الشعراء الرمزیین فی أروبا بعد ما تعرف علی آثارهم الأدبیة من خلال قراءته و ترجمته لأدبهم، ثم استطاع أن یطور هذا المذهب الإیحایی علی طریقته.للرمزیة التعبیریة أو الإیحائیة خصائص و سمات، نری الکثیر منها فی قصائد السیاب، کالإتجاه نحو استخدام المفردات الدارجة والکلام العامی والاستعانة بلغة الأغانی والأمثال الشعبیة فی الشعر. ثم هناک مظهر من مظاهر الرمزیة الغربیة ألا و هو الدقة الفائقة فی استخدام النعوت، فهذا مبدأ رمزی إیحائی قد یطبقه الشاعر تطبیقا أمینا فی شعره.استخدم السیاب تقنیة تراسل الحواس (فی الإبداع الشعری) أو مزج الحواس المختلفة، و هی مهارة رمزیة أخری قد ظهرت أولا فی شعر رواد الرمزیة فی فرنسا.

باززایی، بازآفرینی و دگردیسی اسطوره، از شیوه های استفاده ی شاعران معاصر از اسطوره است؛ بدین معنا که شاعران، متناسب با مقتضیات زمانه و مضامین مد نظر خویش، به تغییر در جزء یا اجزایی از یک اسطوره و دخل و تصرّف در آن می پردازند. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی تحلیلی، ضمن نشان دادن اسطوره های دگردیسی شده و شیوه های این دگردیسی در اشعار سیّاب، به بررسی زمینه ها و اهدافی می پردازد که موجب دگرگونی اسطوره ها در سروده های این شاعر شده اند. با توجّه به پیشگامی سیّاب در شعر آزاد عرب و بهره گیری فراوان او از اسطوره ها، این بررسی می تواند علاوه بر نمایاندن جنبه های جدیدی از رویکرد شاعری سیّاب، بخش مهمّی از شیوه ها و دلایل دگردیسی اسطوره ها را در شعر معاصر عرب نشان دهد. نتایج این پژوهش دخل و تصرّف سیّاب در اسطوره ها، انواع گوناگون اسطوره ها، اعمّ از ملّی، یونانی و دینی بودن آن ها را نشان می دهد؛ همچنین افزودن عناصری به اصل اسطوره، تغییر ماهیّت و کارکرد شخصیّت های اسطوره ای و نیز تغییر در اجزای مختلف اسطوره به ویژه در پایان بندی آن، از عمده ترین شیوه های دگردیسی اسطوره ها در سروده های سیّاب است. انطباق هرچه بیشتر اسطوره ها با وضعیّت عصر حاضر، اندیشه ها و اغراض شاعر و نیازهای سیاسی اجتماعی را نیز باید از مهم ترین اهداف سیّاب در دگردیسی اسطوره ها دانست.

چکیده عربی:لدی السیاب رموز شخصیة متفردة خلقها لیلقیها علی أذهننا و لنتفاعل معه من خلالها و نتأثر بها. فله المقدرة الکافیة لکی یجعل من هذه الرموز الشخصیة، رموزا مشترکة ذات وقع و تأثیر فی أعماق المتلقی. فمن بین هذه الرموز الشخصیة التی انفرد بها السیاب ذکرنا رمز الموت و البعث الذی تردد فی دیوانه کثیرا. و جیکور (مسقط رأس الشاعر) و بویب (النهر الذی ذکره السیاب کثیرا فی دیوانه و هو یجری قرب منازل أهله و ذویه) و المطر أو الماء، و وفیقة ابنة عم الشاعر و حبیبته التی تزوجت من غیره ثم ماتت فی سن مبکر.و القناع تقنیة رمزیة أخری، قد یستعیر الشاعر بواسطتها شخصیة (تاریخیة أو أدبیة أو دینیة) و یضفی علیها من ملامحه فیتحد بها لتکون ناطقة بلسانه، و معبرة عن حاله، و حاملة لمواقفه. و استطاع السیاب أن یعبر عن مشاعره الکامنة بواسطة هذا الفن فجعل من شخصیة أیوب و تموز و المسیح و سیزیف أقنعة فی شعره لیبرز من خلالها تارة یأسه و استیاءه و ضجره من الدنیا و حینا أمله بالشفاء و الخلاص و الإنبعاث من جدید. چکیده فارسی:سیاب از جمله شاعران معاصری است که به منظور رهایی ساختار شعر از بند کهنه گرایی و جمود، از نمادهای شخصی در آثار شعری خود استفاده می کند. البته در ادبیات کهن عربی، نمادهایی مانند ماه، شمشیر، هلال، صلیب و غیره به کار می رفته است، اما سیاب با توجه به نیازهای شاعرانه اش در روزگار معاصر، نمادهایی شخصی همچون مرگ و رستاخیز، جیکور، بویب و باران و وفیقه را آفریده است.نقاب نیز سازکار رمزگرایانه دیگری است که در اصل، اصطلاحی برگرفته از تئاتر و نمایش می باشد. در این روش، شاعر شخصیت یا پاره ای از ویژگی های آن را با صفات و احوال خود درهم می آمیزد، تا بدین وسیله شخص سومی (نقاب) پدیدار شود که نه شخصیت شاعر است و نه شخصیت اصلی مستعار. در شعر سیاب نیز چهار نقاب عمده به چشم می خورد که عبارتند از: ایوب، تموز، مسیح و سیزیفیوس.شاعر این گونه نمادها را با قدرت نوآوری خود در شعر آفریند، یا اینکه آنها را از خاستگاه اولیه اش یعنی زبان و تاریخ و ادبیات می گیرد و معنایی ویژه و روحی تازه به آنها می بخشد.

مانایی شعر با چند لایه بودن و خوانش برداری آن ارتباط تنگاتنگی دارد. این امر در نیمه اول قرن بیستم همراه با تاثر از شعر و نقد غربی، شعر معاصر عربی را وارد مرحله جدیدی کرد و آن را عرصه تاخت و تاز اسطوره های ملی و جهانی نمود. بدر شاکر السیاب از نخستین شاعران نوپرداز عرب بود که در شعر خود از رمز و اسطوره بهره فراوان برد. قصیده سفر ایوب از جمله قصاید اوست که شاعر با خلق مجموعه ای از نشانه ها پیام مورد نظر خود را با مخاطب خویش در میان می نهد. این جستار به کشف نشانه های موجود در قصیده سفر ایوب و تحلیل روابط میان آنها بر اساس آرا و اندیشه های آلن گریماس می پردازد و کارکرد هر یک از نشانه های به دست آمده از بافت روایی شعر را از منظر قواعد هنجارگریزی معنایی مورد بررسی قرار می دهد، بر این مبنا، نشانه های موجود در این قصیده در لایه دوم معنایی و گاه بدلیل استفاده شاعر از رمز و اسطوره در عمیق ترین سطح خود یعنی لایه سوم معنایی جای می گیرند.

فاطمیان از دولت های مهم و قدرتمند سیاسی، مذهبی و فرهنگی جهان اسلام، به ویژه مذهب تشیع، بودند که با به کارگیری وزرایی توانمند به اوج قدرت رسیدند. خدمات فراوانی در حوزه گسترش فرهنگ و شعائر دینی تشیع اسماعیلی انجام دادند؛ سپس بر اثر عملکرد ضعیف وُزرا، از جمله قدرت طلبی، اقدامات تفرقه افکنانه و پشت کردن به مذهب رو به افول رفتند. این نوشتار بر پایه روش توصیفی تحلیلی، نخست خاستگاه پیدایش جایگاه وزارت در ساختار دولت فاطمی را بیان می کند و از کارکرد وزرای فاطمیان می گوید. سپس دو گونه وزارت تنفیذ و تفویض در حکومت فاطمیان را می شناساند و از تغییر ساختار تشکیلاتی حکومت و ورود وزرا به صحنه قدرت و انتقال تدریجی قدرت از خلفای فاطمی به وزرا سخن به میان می آورد. نقش وزرا در تثبیت دولت فاطمیان و گسترش قلمروشان و سامان دهی به ساختار اداری تشکیلاتشان و تثبیت و تقویت مذهب اسماعیلیه و رساندن حکومت فاطمیان به اوج قدرت و نفوذ را بیان می کند و با تبیین عوامل افول این دولت قدرتمند، همچون جنگ قدرت وزرا، سوء تدبیر در برابر شورش های محلی قبایل داخلی و منازعات خارجی، سیاست زدگی و تقیدنداشتن وزرا به مذهب اسماعیلی، از نقش آنان در این فروپاشی پرده برمی دارد

نقد فرمالیستی یکی از رویکردهای نقدی متن محور است که توجّه به شکل و فرمِ اثر ادبی را در دستور کار خود دارد. یک منتقد شکل گرا در پی این نیست که ادیب در آفرینش ادبی خود چه می خواهد بگوید، بلکه می کوشد تا دریابد که شاعر یا نویسنده مقصود خویش را چگونه بیان می کند و تلاش دارد از رهگذر شکلِ متن، به معنا و مفهوم پنهان آن دست یابد. با توجه به این امر که سروده ی «أنشودة المطرِ» "بدر شاکر سیّاب" به رغم شهرت فراوانش تاکنون از دیدگاه نقد فرمالیستی مورد بررسی قرار نگرفته است، در جستار حاضر، نگارندگان برآنند تا با شیوه ی تحلیلی– انتقادی این سروده را از نظرگاه مکتب فرمالیسم روسی بررسی نمایند و این فرضیه را مورد تحلیل قرار دهند که شگردهای شکلی به کار رفته در شعر از یک سو به افزایش زیبایی روساخت آن انجامیده و از سوی دیگر مشخص کننده ی هدف و مقصود شاعر است. نقد شکل گرایانه ی این سروده گویای آن است که شاعر برای القای حسّ پایداری و ظلم ستیزی، آواها، حروف، واژگان و جملات را به شیوه ای منسجم و هدفمند به کار گرفته تا مخاطب با دیدن شکل زیبای بیرونیِ متن به معنا و شکل درونی آن پی ببرد. در ضمن شاعر کوشیده با کاربرد آشنایی زدایی و استفاده از شگردهایی همچون متناقض نما، کنایه، استعاره و. . . بر ادبیّت شعر خویش بیفزاید.